Η ατμοσφαιρική ρύπανση παραμένει ένας από τους σοβαρότερους κινδύνους για τη δημόσια υγεία στην Ελλάδα. Παρά τη βελτίωση της ποιότητας του αέρα τις τελευταίες δεκαετίες, η Ελλάδα εξακολουθεί να βρίσκεται ανάμεσα στις χώρες με τη μεγαλύτερη επιβάρυνση.
Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος, το 2023 στην Ελλάδα καταγράφηκαν περισσότεροι από 10.240 πρόωροι θάνατοι που συνδέονται με την έκθεση στα αιωρούμενα σωματίδια PM2,5.
Πρόκειται για μικροσκοπικά σωματίδια, με διάμετρο κάτω των 2,5 μικρομέτρων, τα οποία εισχωρούν βαθιά στους πνεύμονες και μπορούν να περάσουν στην κυκλοφορία του αίματος. Θεωρούνται ο πιο επικίνδυνος ατμοσφαιρικός ρύπος, καθώς συνδέονται με σοβαρά προβλήματα υγείας και χιλιάδες θανάτους κάθε χρόνο.
Η Ελλάδα βρίσκεται στην όγδοη θέση στην Ευρώπη ως προς τη θνησιμότητα από PM2,5, με 137,7 θανάτους ανά 100.000 κατοίκους.
Τα Βαλκάνια στην πιο δύσκολη θέση
Η μεγαλύτερη επιβάρυνση από την ατμοσφαιρική ρύπανση καταγράφεται στα Βαλκάνια. Στην κορυφή της σχετικής λίστας βρίσκεται η Βόρεια Μακεδονία, με 222,2 θανάτους ανά 100.000 κατοίκους λόγω PM2,5.
Ακολουθούν η Βοσνία-Ερζεγοβίνη με 199,0, η Αλβανία με 196,1, η Σερβία με 188,3, το Κόσοβο με 172,4, η Βουλγαρία με 143,8 και το Μαυροβούνιο με 141,8.
Η Ελλάδα έρχεται αμέσως μετά, στην όγδοη θέση, γεγονός που δείχνει ότι η περιοχή μας εξακολουθεί να πληρώνει βαρύ τίμημα από την κακή ποιότητα του αέρα.
Στον αντίποδα, τις καλύτερες επιδόσεις παρουσιάζουν χώρες της βόρειας Ευρώπης, όπως η Ισλανδία, η Φινλανδία, η Σουηδία, η Εσθονία και η Νορβηγία.
Δεν είναι μόνο τα PM2,5
Τα στοιχεία για την Ελλάδα δεν περιορίζονται μόνο στα αιωρούμενα σωματίδια. Το διοξείδιο του αζώτου εκτιμάται ότι προκάλεσε 2.009 θανάτους στη χώρα το 2023, ενώ το όζον συνδέεται με 1.952 θανάτους.
Ωστόσο, οι αριθμοί αυτοί δεν μπορούν να προστεθούν απλά μεταξύ τους, καθώς υπάρχουν επικαλύψεις: ένας άνθρωπος μπορεί να έχει εκτεθεί σε περισσότερους από έναν ρύπους και οι επιπτώσεις τους να συνδέονται.
Παρόλα αυτά, η συνολική εικόνα είναι ξεκάθαρη: η ατμοσφαιρική ρύπανση κοστίζει ανθρώπινες ζωές.
Πάνω από τα όρια μεγάλο μέρος της Ευρώπης
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, περίπου το 20% των σταθμών μέτρησης καταγράφει συγκεντρώσεις βασικών ρύπων —PM2,5, διοξείδιο του αζώτου και όζον— πάνω από τα όρια της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Αν όμως ληφθούν υπόψη τα πολύ αυστηρότερα όρια του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, τότε περισσότεροι από το 90% των Ευρωπαίων εκτίθενται σε επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης που θεωρούνται επικίνδυνα για την υγεία.
Η επιβάρυνση αυτή δεν έχει μόνο ανθρώπινο κόστος. Σύμφωνα με μελέτη του 2024, το οικονομικό κόστος της ατμοσφαιρικής ρύπανσης για τη δημόσια υγεία φτάνει τα 600 δισ. ευρώ τον χρόνο, ποσό που αντιστοιχεί περίπου στο 4% του ΑΕΠ της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Από πού προέρχεται η ρύπανση
Η βασική πηγή της ατμοσφαιρικής ρύπανσης παραμένει η καύση ορυκτών καυσίμων.
Τα PM2,5 προέρχονται κυρίως από τη βιομηχανία, τις μεταφορές και την οικιακή θέρμανση. Το διοξείδιο του αζώτου παράγεται κυρίως από την καύση καυσίμων στις μεταφορές, γι’ αυτό και οι συγκεντρώσεις του είναι υψηλότερες στα αστικά κέντρα.
Το όζον, από την άλλη, δεν εκπέμπεται απευθείας. Είναι φωτοχημικός ρύπος, δηλαδή σχηματίζεται όταν το φως του ήλιου προκαλεί χημικές αντιδράσεις ανάμεσα σε οξείδια του αζώτου και οργανικές ενώσεις, όπως το μεθάνιο.
Αν και το όζον στη στρατόσφαιρα μας προστατεύει από την υπεριώδη ακτινοβολία, στο επίπεδο του εδάφους είναι επικίνδυνο, καθώς ερεθίζει τους πνεύμονες και επιβαρύνει ιδιαίτερα ανθρώπους με αναπνευστικά προβλήματα.
Πώς σκοτώνει η ατμοσφαιρική ρύπανση
Η κακή ποιότητα του αέρα προκαλεί τόσο άμεσες όσο και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην υγεία.
Βραχυπρόθεσμα μπορεί να προκαλέσει εξάρσεις άσθματος, δύσπνοια και ερεθισμό του αναπνευστικού. Μακροπρόθεσμα συνδέεται με καρδιοπάθειες, εγκεφαλικά επεισόδια, καρκίνο του πνεύμονα, διαβήτη και χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια.
Τα τελευταία χρόνια η ατμοσφαιρική ρύπανση έχει αναγνωριστεί και ως παράγοντας κινδύνου για την άνοια.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τα PM2,5 ενοχοποιούνται για περίπου 182.000 θανάτους το 2023. Το διοξείδιο του αζώτου συνδέεται με 34.000 θανάτους, ενώ το όζον με 63.000 θανάτους.
Τα όρια της ΕΕ και του ΠΟΥ
Το σημερινό όριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα PM2,5 είναι 25 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο, όμως προβλέπεται να μειωθεί στα 10 μg/m³ το 2030.
Ακόμα κι έτσι, θα παραμένει υψηλότερο από το όριο που συστήνει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, το οποίο είναι μόλις 5 μg/m³.
Για το διοξείδιο του αζώτου, το σημερινό ευρωπαϊκό όριο είναι 40 μg/m³, ενώ από το 2030 αναμένεται να μειωθεί στα 20 μg/m³. Και αυτό, όμως, θα εξακολουθήσει να είναι διπλάσιο από το όριο του ΠΟΥ, που είναι 10 μg/m³.
Ένα πρόβλημα που δεν φαίνεται, αλλά σκοτώνει
Η ατμοσφαιρική ρύπανση είναι ένας αόρατος κίνδυνος. Δεν προκαλεί πάντα άμεσα συμπτώματα, όμως η μακροχρόνια έκθεση επιβαρύνει σοβαρά τον οργανισμό.
Τα στοιχεία για την Ελλάδα είναι ανησυχητικά. Η χώρα βρίσκεται ψηλά στη λίστα της ευρωπαϊκής θνησιμότητας από PM2,5, ενώ οι θάνατοι που συνδέονται με το διοξείδιο του αζώτου και το όζον δείχνουν ότι το πρόβλημα είναι συνολικό.
Η μείωση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα, ο περιορισμός της ρύπανσης από τις μεταφορές, η καθαρότερη θέρμανση και η αυστηρότερη εφαρμογή των περιβαλλοντικών κανόνων δεν είναι απλώς πολιτικές επιλογές. Είναι ζήτημα δημόσιας υγείας.
